گلشنی؛ سرآمدِ فلسفه علم و چهره ماندگار دانش فیزیک

انجمن آثار و مفاخر فرهنگی چندی پیش (بیست و هفتم اردیبهشت ماه امسال) میزبان مراسم بزرگداشت گلشنی موسس فلسفه علم در ایران و چهره ماندگار دانش فیزیک بود؛ مراسمی که در آن جمعی از دانشمندان، استادان، فرهیختگان و دوستداران علم برای تقدیر از گلشنی حضور یافتند.
در سال 1381 نیز گلشنی به عنوان چهره ماندگار علم فیزیک ایران برگزیده شد و مورد تقدیر قرار گرفت. وی بخش قابل توجهی از عمر خود را به پژوهش و تفکر در عرصه «علم و دین» اختصاص داده است.
این مدرس و پژوهشگر فرهیخته، در بهمن ماه 1317 در شهر هنرپرور اصفهان چشم به جهان گشود، دوره دانش اندوزی ابتدایی و متوسطه را در مدرسه «فرهنگ» و دبیرستان «ادب» اصفهان به انجام رساند و همزمان با تحصیل، به یادگیری درس های حوزوی، علوم ادبی، منطق و حکمت پرداخت.
وی پس از دریافت مدرک دیپلم ریاضی، با قبولی در آزمون ورودی رشته فیزیک دانشگاه تهران، پا به عرصه دانش اندوزی عالی گذاشت و در سال 1339 با کسب رتبه نخست رشته فیزیک موفق به دریافت مدرک کارشناسی از این دانشگاه شد. پس از آن،گلشنی رهسپار آمریکا شد تا فیزیک را در دانشگاه «برکلی» در ایالت کالیفرنیا ادامه دهد.
گلشنی در سال 1349 پس از کسب مدرک دکترای فیزیک، به میهن بازگشت و به عنوان استاد فیزیک در دانشگاه «صنعتی شریف» مشغول به تدریس شد. وی در سال 1369 به عنوان یکی از اعضای پیوسته فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران برگزیده شد. وی همچنین عضو موسسه انجمن بین المللی «علم و دین» در دانشگاه «کمبریج» انگلیس است.
این استاد فرهیخته، پایه گذار گروه فلسفه علم در دانشگاه صنعتی شریف شد و نقش موثری در راه اندازی نخستین دوره دکترای فیزیک در ایران داشت. گلشنی پایه گذاری تحقیق در فیزیک بنیادی کشور، فعال سازی زمینه های تحقیق و پژوهش در علم و دین و فیزیک و فلسفه و مشارکت در برنامه ریزی و تاسیس مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات را در کارنامه دارد.
گلشنی همچنین نشریه های «نامه علم و دین»، «آفاق الحضاره اسلامیه» و «نامه علوم انسانی» را راه اندازی کرده است. از دیگر اقدام های گلشنی می توان به راه اندازی «مرکز تحقیقات امام علی (ع)»، «پژوهشکده اقتصاد»،گروه های اندیشه سیاسی اسلام، غرب شناسی، مطالعات زنان، علم و دین، فلسفه برای کودکان و دوره های دکترای تاریخ علم در تمدن اسلامی و دکترای فلسفه علم در «پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی» اشاره کرد.
گلشنی در انجمن ها و موسسه های علمی و فرهنگی فعالیتی ادامه دار و موثر دارد که در کنار فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران و انجمن بین المللی علم و دین کمبریج می توان از «انجمن فیزیک ایران» «آکادمی علوم جهان اسلام»، «انجمن مدرسان فیزیک» در آمریکا، «انجمن اروپایی علم و الهیات»، «انجمن مطالعه علمی دین»، «مرکز الهیات و علوم طبیعی» در برکلی آمریکا، «مرکز بین المللی فیزیک نظری» در تریست ایتالیا، «مرکز اسلام و علم» در کانادا، «موسسه تعامل الهیات با علم و تکنولوژی» و «موسسه علم و دین» در آمریکا به عنوان مهمترینِ این موسسه ها یاد کرد.
وی تاکنون چند کتاب و بیش از یکصد مقاله پژوهشی در زمینه آموزش فیزیک، فیزیک و فلسفه و علم و دین به رشته تحریر درآورده است. از آثار وی می توان به «قرآن و علوم طبیعت»، «تحلیلی از دیدگاههای فلسفی فیزیکدانان معاصر»، «از علم سکولار تا علم دینی»، «علم و دین و معنویت در آستانه قرن بیست و یکم» و «خداباوری و دانشمندان معاصر غربی» اشاره کرد.

*** فلسفه علم و دین
فلسفه علم مجموعه ای از تامل و تفکرهای عقلانی درباره علوم تجربی است. در واقع، فلسفه علم حوزه های معناشناسی، معرفت شناسی و متافیزیک علوم تجربی را در بر می گیرد. گلشنی از محققان برجسته فلسفه علم، همزمان در عرصه الهیات و پژوهشهای دینی و همچنین در زمینه مطالعات تطبیقی میان 2حوزه علم و دین صاحب نظر است. وی سعی کرده است با پیوند علم و دین در کتابهای خود به ویژه در کتاب از علم سکولار تا علم دینی آثاری نو خلق کند و به بررسی موضوع پیوند علم و دین بپردازد.
این نظریه پرداز برجسته، درباره مساله علم دینی بر این باور است که علمِ امروز بر خلاف علم زمان «نیوتون» و «لایب نیتس»، از یک طرف در سطحی بالاتر از زمان آنها به مفروض های فلسفی ضددینی آلوده شده و از طرف دیگر متاسفانه علمِ روز گاهی برای تخریب علم دینی در دیگر جاهای جهان هم مطرح است.(1)
گلشنی برداشت های نادرست درباره رابطه علم و دین را ناشی از محدود کردن معنای دین و غفلت از محدودیت های علم می داند.

***علم و اخلاق
رابطه بین علم و اخلاق از دیرباز مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. بیشتر ارزیابی ها در این زمینه نیز حاکی از ارتباط دوسویه میان علم و اخلاق است اما متاسفانه با توسعه رویکردهای اثبات گرایانه (پوزیتویستی)، نگاه تجربی در ساحت های مختلف بیشتر نمایان شده است. این نگرش های جداساز علم و حکمت منجر به آسیب های فراوانی شده است. در این زمینه گلشنی اعتقاد دارد که جدایی دانش از حکمت باعث ضعیف شدن اخلاق و معنویت شده است.
وی همچنین بر این باور است که امروزه، اولویت تحقیق های علمی در راستای تامین خواسته های جوامع علمی یا قدرتمندان است و جدایی دانش از حکمت باعث ایجاد اضطراب، نبود احساس امنیت و ضعیف شدن اخلاق و معنویت شده است. همچنین، پیشرفت در ابعاد کاربردی علم، توان زیادی برای استفاده از طبیعت و کنترل اذهان بشری، به انسان بخشیده است. دستاوردهای علم و فناوری برای بشر هم سودمند و هم زیانبخش بوده است. برای مثال، دانش علمی و فنی، ابزار رفاه بشری را بیشتر کرده و استاندارد حیات را به طور چشمگیری بالاتر برده اما از دیگر سو این دانش برای نابودی انسانها و تخریب محیط زیست نیز به کار رفته است. (2)

*پی نوشت ها:
1- «پیوند علم و دین در آثار گلشنی»، خبرگزاری کتاب ایران، قابل دسترس به نشانی: http://www.ibna.ir/fa/doc/report/196977
2- گلشنی، مهدی، «از دانش تا حکمت: یک نگرش قرآنی»، پنجمین کنفرانس الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت

**گروه پژوهش و تحلیل خبری
پژوهشم**458**9294**9279