راه دشوار ایرانشناسی

در این گزارش که در شماره پنجشنبه 24 تیر 1395 خورشیدی به قلم الهام عدیمی انتشار یافته است، می خوانیم: اگر وزارت امور خارجه و سیاستگذاری های کلان از یک سو و اخبار و رسانه ها از سوی دیگر باعث شناخت دیگر کشورها از ما می شود، ایران شناسی پلی است که می تواند به روش نرم راه را به سوی مردم و فرهنگ سرزمین های دیگر باز کند.
هنگامی که گردشگران خارجی به ایران می آیند و شرحی از وضعیت و برخوردهای ایرانیان با خود را برای دیگران شرح می دهند یا می نویسند، آنها به دیدن مردمان و فرهنگ سرزمینی که در قلب خاورمیانه آشوب زده در امنیت کامل زندگی می کنند، ترغیب شوند. این تنها بخشی کوچک از وظایف ایران شناسی است با این حال در دولت قبل توجه چندانی به این امر نمی شد و در حال حاضر هم اوضاع خوبی ندارد.
به گفته محسن جعفری مذهب، با درگذشت ایرج افشار که یکی از پایه های اصلی ایران شناسی بود عملا بخش بزرگی از فعالیت های ایران شناسی دچار ایست شد. با این حال عده ای خود را وارث افشار می دانند و در حوزه های دیگر و نه ایران شناسی کارهایی نیز انجام داده یا در حال انجام آنها هستند.
**شب های بخارا و ایران شناسان
علی دهباشی از مهمترین افرادی است که در این زمینه فعالیت می کند و به گفته بسیاری از اهالی فرهنگ شب های بخارا به تنهایی کار چند وزارتخانه فرهنگ را انجام می دهد. شب های بخارا، مراسمی برای یادبود یا بزرگداشت اهالی فرهنگ است که در این شب ها بعضی ایران شناسان هم حضور دارند و با همکاری موقوفات محمود افشار اجرا می شود.
بنیاد ایران شناسی نیز به عنوان یکی از اصلی ترین نهادهایی است که از سال 1376 به همت زنده یاد حسن حبیبی و زیر نظر نهاد ریاست جمهوری ایران تاسیس و کار خود را آغاز کرد. اگر چه در سایت تنها یک جمله درباره مقاصد این بنیاد نوشته شده است: «کوشش در ساماندهی فعالیت ها و گسترش آنها به منظور شناختن و شناساندن جلوه های تمدن و فرهنگ ایران اسلامی و تاریخ آن» با این حال این بنیاد تلاش می کند تا فعالیت های زیر را در برنامه های خود به انجام برساند: ایجاد محیط مناسب برای مطالعه و بهرهگیری فرهیختگان، دانش پژوهان و دانشجویان علاقهمند به مباحث ایران شناسی. سازماندهی و هماهنگ کردن پژوهش های علمی در زمینه ایران شناسی به منظور بهرهگیری از آنها در بنیاد. بالا بردن سطح آگاهی گروه های اجتماعی و فرهنگی مردم ایران از پیشینه تاریخی، تمدن و فرهنگ ایران و تقویت حس میهندوستی و آرمانخواهی آنان و تحکیم ارکان هویت ملی و مقاومت در برابر جلوه های گوناگون پنهان و آشکار هجوم فرهنگی بیگانه.
**دست خالیِ بنیاد ایران شناسی
یکی از اهداف اصلی بنیاد ایرانشناسی بررسی دقیق شرح حال و آثار دانشمندان، هنرمندان و فرهیختگان ایران است. بر این اساس بنیاد اقدام به گردآوری و ایجاد بانک اطلاعات فرهیختگان، مشاهیر علمی و مذهبی، ادبا، علما، هنرمندان، اهل حرفه و صنایع، رجال و بزرگان ایران کرده است.
اگر چه این بنیاد در دورانی که حسن حبیبی مریض بود و پس از درگذشتش کتاب هایی منتشر می کرد، با این حال این کتاب های که در قطع سلطانی منتشر می شدند بیشتر تزیینی و غیرقابل استفاده برای مخاطبان عادی بود. با روی کار آمدن سید محمد خامنه ای به عنوان مدیر، به نظر می رسد اتفاق خاصی در حوزه ایران شناسی در این بنیاد رخ نداده است اما قدرت الله علیزاده، معاون بین الملل بنیاد ایران شناسی به «ابتکار» می گوید: برخلاف این گفته ها فعالیت های بسیاری در این بنیاد صورت گرفته است و دو جلد کتاب از گزارش فعالیت ها منتشر کرده ایم.
او به کمبود بودجه اشاره می کند و ادامه می دهد: بودجه این بنیاد بسیار محدود است و به دلیل افزایش سال به سال هزینه ها برخی از فعالیت ها از گذشته در این بنیاد تعطیل شده اند اما معاونت های بنیاد را که پیش از این تنها معاونت اداری مالی بود، افزایش دادیم و در حال حاضر دو معاونت پژوهشی و بین الملل شکل گرفته اند و فعالیت می کنند. از سوی دیگر به فعالیت های آموزشی گرایش بین المللی دادیم و دانشجوی خارجی جذب کرده ایم و انجمن ایران شناسان بین المللی در 67 کشور فعال هستند. دوره های دانش افزایی و همایش های ملی هم برنامه های خود را اجرا می کنند.
علیزاده در پاسخ به حضور نیافتن بسیاری از ایران شناسان خارجی در همایش های بین المللی ایران شناسی که در ایران اجرا می شوند و بنیاد معمولا از آنها دعوت می کند، توضیح داد: در سه سال اخیر دعوت از پژوهشگران و مهمان خارجی را لغو کرده ایم چرا که هزینه دعوت از این ایران شناسان را نداریم و به همین منظور تنها به همایش های ملی بسنده می کنیم تا دانشمندان و پژوهشگران ایرانی بتوانند با دستاوردهای یکدیگر آشنا شوند.
**فارغ التحصیلان ایران شناسی، بیکاران آینده
علیزاده می افزاید: با تمام این تلاش ها سعی می کنیم ارتباط بین المللی با بیش از 2500 دانشمند و اندیشمند ایران شناس را حفظ کنیم و از طریق پست الکترونیک و هر گونه فعالیتی که هزینه نداشته باشد یا کم هزینه باشد، اطلاعات تازه را به آنها بدهیم.
معاون بین الملل بنیاد ایران شناسی درباره وضعیت انتشارات این بنیاد هم می گوید: روش انتشار آثارمان را تغییر داده و اصلاح کرده ایم و اکنون کتاب ها را سبک تر به چاپ می رسانیم تا در اختیار عموم نیز قرار بگیرند و در نمایشگاه بین المللی کتاب تهران هم از کتاب های این بنیاد استقبال خوبی شد. او ادامه داد: با نهادها و موسسه های مختلف تفاهم نامه می نویسیم تا همکاری ها ی مشترکی داشته باشیم.
اگر چه بنیاد ایران شناسی تلاش می کند تا با اندک بودجه ای که از سوی دولت به آن اختصاص یافته، ارتباط با ایران شناسان خارجی را از دست ندهد اما تعطیلی برنامه های پژوهشی و دعوت نشدن از ایران شناسان خارجی یکی از اصلی ترین مسائل در این حوزه مطالعات خواهد بود.
با این حال، گروه های دیگری هم در حوزه ایران شناسی فعالیت می کنند، گروه آموزش ایران شناسی دانشگاه تهران یکی از آنهاست که البته در حال حاضر در شهرهای دیگر هم به آموزش این رشته می پردازد. یزد، میبد، شوشتر، ابهر و شبستر برخی از این شهرها هستند که اگر چه آموزش یکی از اصلی ترین بخش های ایران شناسی به شمار می آید اما به زودی باید نگران فارغ التحصیلانی باشیم که بیکار خواهند ماند.
**ایران شناسی در خارج از مرزها
گروه فعال دیگر در حوزه ایران شناسی کتابخانه ملی است که وظیفه اش شناسایی، تهیه، گردآوری و اطلاع رسانی منابع ایران شناسی محسوب می شود اما کار این مرکز بزرگ هم به دلیل گرانی منابع و کتاب به راحتی پیش نمی رود. در این میان، کار دیگری که در سه سال اخیر انجام شده، تشکیل پژوهشکده ایران شناسی است که قرار است همراه با پژوهشکده ایران شناسی و پژوهشکده فناوری اطلاعات به عنوان یکی از پژوهشکده های پژوهشگاه ایران شناسی ـ اسلام شناسی کار خود را شروع کند اما همچنان معطل بررسی چارت، پرسنل، ردیف بودجه و مانند آن مانده است و به نظر نمی رسد در سال آخر دولت فعلی به انجام برسد.
سازمان فرهنگ وارتباطات اسلامی نیز از بزرگترین منابع تغذیه رایزنی های فرهنگی ماست. این فعالیت ها در حوزه اروپا ـ آمریکا، آفریقا ـ عربی و آسیا ـ اقیانوسیه دسته بندی شده است و هر کدام فعالیت های خود را منتشر می کنند. با این که فعالیت ایران در بخش آسیا ـ اقیانوسیه بیشتر است اما بیشترین فعالیت ها در بخش اروپایی انجام می گیرد که با این وضعیت، حضور ایران در قاره آمریکا بسیار اندک است و از سوی دیگر برخی کشورها مانند هلند که فعالیت های دانشگاهی و آکادمیک خوبی در حوزه ایران شناسی انجام داده اند، مغفول مانده اند. اما رایزنی های فرهنگی در نهایت زیرمجموعه وزارت امور خارجه هستند و اگر چه عملا این وزارتخانه ارتباط چندانی با سیاستگذاری های فرهنگی ندارد اما راه ارتباط فرهنگی ایران با دیگر کشورهای از مسیر این وزارتخانه می گذرد.
اگر چه این نهادها به عنوان بخش های دولتی، پیگیر امر ایران شناسی هستند اما خوشبختانه در سال های اخیر بخش خصوصی نیز نگاه ویژه ای به ایران شناسی داشته است. در این میان شهر کتاب، سرای ایران شناسی و برخی از کتابفروشی ها با برگزاری برنامه ها و نشست های فرهنگی تلاش می کنند تا این پیوند میان ایران و ایران شناسان قطع نشود تا بلکه قدمی در کنار سیاست خارجی ایران و ایجاد گفت وگوهای بین المللی درباره ایران شناسی داشته باشند.
*منبع: روزنامه ابتکار
**گروه اطلاع رسانی**9370**9131

- - , .
.